Rouw- en verliesbegeleiding

De dood hoort bij het leven. Toch is dit een onderwerp dat vaak letterlijk 'doodgezwegen' wordt. Begrijpelijk....je wil jezelf en je omgeving beschermen voor verdriet, toch kan je realiteit nu eenmaal niet wegtoveren. Vroeg of laat krijgt iedereen te maken met verdriet en verlies.

Bij het meemaken van een betekenisvol verlies staat letterlijk de hele wereld op zijn kop. Wat vroeger vanzelfsprekend en voorspelbaar was, is dat nu minder of niet meer.

Wanneer we spreken over rouwen, nemen we al bijna vanzelfsprekend het woordje verwerken erbij. Net alsof we het gaan hermodelleren tot iets anders, alsof je rouw kan afronden en beëindigen. Rouw is niet eindig, rouw blijft. Het verandert wel van vorm en kan zo een stukje van jezelf worden. Verdriet bestaat omdat er liefde is. Je kan je dan afvragen of je datgene wat je liefhebt, en de herinneringen daar aan wil opgeven, loslaten of vergeten? Hier gaan we samen opzoek naar een andere manier om die liefde en verbinding vast te houden, te integreren en vorm te geven in jouw leven.

Rouwen brengt veel vragen en onzekerheid mee. Vragen die hierbij naar boven kunnen komen zijn: Rouw ik wel goed? Is het normaal dat ik mijn overleden man nog hoor thuiskomen? Is het oké om nog tegen haar foto te praten? Mag ik al weer lachen op een feestje? Het is nu al zo lang geleden, is het normaal dat ik nog zoveel verdriet heb?

Vragen zoals deze zijn heel normaal. Hier tracht ik je vanuit een theoretisch kader een antwoord op te geven.

Rouwen kan en mag ook als er niemand overleden is. Het woord rouw is zo sterk verbonden met de dood dat we durven vergeten dat er ook vele andere gebeurtenissen zijn waarbij we verdriet hebben en rouwen. Hierbij kan het gaan over rouwen om verlies van identiteit (dementie, na een diagnose, NAH), scheiding, verlies van veiligheid, verlies van dromen, ... .

Rouw is uniek en ieder rouwt op zijn eigen manier en eigen tempo. Niemand hoeft dit echter alleen te doen. Graag wandel ik een stukje mee op jouw weg.

Rouw bij kinderen en jongeren

Ieder rouwt op zijn eigen manier, rouw is uniek. Dat is bij kinderen en jongeren niet anders. Toch speelt er bij kinderen nog een extra belangrijke factor mee, en dat is ontwikkelingsniveau. Wat een kind begrijpt over 'dood' bepaalt hoe ze rouwen, niet of ze rouwen. Elk kind reageert anders, en heeft andere noden bij een betekenisvol verlies. Zo zal een kleuter van 4 helemaal anders reageren op verlies dan een lagere school kind van 8 of een jongere van 13. Om kinderen en jongeren goed te kunnen ondersteunen is het dus belangrijk om inzicht te hebben in hun ontwikkelingsleeftijd. Hierbij wordt rekening gehouden met de ontwikkelingsleeftijd in plaats van kalenderleeftijd. 

Baby's

Baby's worden indirect geconfronteerd met verlies. Zij zijn erg sfeergevoelig, leven in een zintuigelijke wereld, het 'hier en nu'. Rust, regelmaat en nabijheid zorgen ervoor dat zij zich veilig voelen. Wanneer primaire verzorgingspersonen zich anders gaan gedragen (bijv. overspoeld worden door verlies, heftige emoties, stress,....) gaan zij hierop reageren. Veelvoorkomende reacties zijn: huilen, ontroostbaar zijn, meer of minder eten, meer of minder slapen, veranderend activiteiten patroon. 

Peuters

Peuters kunnen zich nog geen beeld vormen van wat dood zijn is. Voor hen is er geen onderscheid tussen levende en niet levende dingen (bijv. popje is ziek en moet naar de dokter). Wel zijn zij zich bewust van verlies, dit kan je dan merken aan bijv. scheidingsangst. Peuters zijn nog niet erg taalvaardig wat maakt dat zij zaken of vragen niet onder woorden kunnen brengen. Dit wil echter niet zeggen dat zij niet dezelfde dingen voelen als oudere kinderen en volwassenen. Dit kan zich uiten in aanhankelijker of afhankelijker zijn van primaire verzorgingsfiguren, driftbuien, buikpijn, hoofdpijn, veranderend slaap en of eetpatroon,... Belangrijk is dat er wel ruimte gemaakt mag worden voor deze emoties in gedrag of spel. Zo kunnen zij bijvoorbeeld het verlies of de begrafenis naspelen met poppetjes. Op die manier ervaren zij controle over de omgeving en hun gevoelens. 

Kleuters

Kleuters begrijpen het verschil tussen leven en dood, hun kennis is hier rond echter nog erg beperkt. Ze begrijpen niet zo goed wat de dood inhoud. Omwille van hun nieuwsgierigheid stellen ze tal van vragen. Kleuters beschikken over een 'magisch denken', in hun beleving zijn zij het centrum van de wereld en kunnen ze bepalen wat er zal gebeuren. Bijvoorbeeld: Wanneer ik heel flink ben, zal oma weer beter worden. Dit maakt dat zij extra vatbaar zijn voor schuldgevoelens en dat zij denken dat de dood omkeerbaar (tijdelijk) is. Ondanks dat ze taal ter beschikking hebben zijn ze nog erg gevoelig voor sfeer en emoties. Ze weten niet goed hoe zich te gedragen en gaan hierdoor gedrag van primaire anderen kopiëren. We zien bij kleuter ook vaak volgende gedragingen: afhankelijkheid, verwarring, angst, boosheid, moeite met eten en slapen, zakken in cognitieve en emotionele ontwikkeling,... 

Lagere schoolkind

Hoewel zij nog graag willen geloven dat de dood omkeerbaar is, beseffen ze dat dit niet zo is. Woorden als 'altijd' en 'nooit' krijgen nu betekenis. Voor hen is dit erg beangstigend, want hiermee komt ook het besef dat iedereen, ook de mensen die je erg graag ziet, ooit dood gaat. Vaardigheden om hiermee om te gaan zijn nog in volle ontwikkeling. Met het zoeken naar een manier van omgaan komen ook vaak erg nuchtere vragen boven. Jongere lagere schoolkinderen blijven nog erg gevoelig voor het magisch denken en het daarbij horende schuldgevoel. Vriendschappen worden op deze leeftijd erg belangrijk. Uit schrik om 'anders' te zijn worden verliezen soms verzwegen. Leeftijdsspecifieke reacties bij hen zijn: ontkenning, concentratiemoeilijkheden, slecht eten/slapen, meer nood aan nabijheid (ondanks dat ze wel onafhankelijker worden), depressie, agressie, idealiseren van de overledene, taken overnemen van de overledene,... 

Jongeren

De overgang naar de puberteit is al een rollercoaster op zich. Boven op alle ontwikkelingstaken nog eens een betekenisvol verlies integreren is een gigantisch moeilijke opdracht. Ze begrijpen alles, doch is dit soms moeilijk te hanteren. Jongeren willen zich ook 'losmaken' van volwassenen en een eigen identiteit ontwikkelen. Dit kan ook samengaan met onzekerheid over de toekomst en op zoek gaan naar 'de zin van het leven'. Leeftijdsgenoten zijn voor jongeren belangrijke andere, zich identificeren met hen en deel uitmaken van een geheel is erg belangrijk. Uit schrik anders te zijn kan dit zorgen voor een verborgen rouw, waarbij geen ruimte wordt gemaakt voor emoties. Dit kan dan tot uiting komen in psycho-somatische klachten: Buikpijn, hoofdpijn, rugpijn, spierpijn... of gedragsveranderingen: boosheid, geïrriteerd zijn, overspoeling, maskeren (de grapjas zijn), terugtrekgedrag, ... 

Tips in voor omgaan met verlies bij kinderen en jongeren

• Geef altijd voldoende en correctie info, aangepast een de ontwikkelingsleeftijd. Gebruik hierbij duidelijke taal: is dood, doodgaan, sterven, is er niet meer,... verschoon de dood niet. Bijv. voor altijd slapen, hierdoor kunnen kinderen bang worden om te gaan slapen. 
• Ons oerinstinct is kinderen beschermen. Dit mag, in combinatie van met het 'laten zijn' van verdriet, boosheid, angst,.... Kinderen mogen emoties zien en ervaren, op die manier leren zij er ook op een constructieve manier mee omgaan. 
• Kinderen stellen veel vragen. Geef een eerlijk antwoord, passend bij de ontwikkelingsleeftijd. Bij het onthouden van correctie info gaan kinderen fantasieën ontwikkelen. Hun fantasie of eigen invulling is vaak veel erger dan de werkelijkheid. 
• Kinderen rouwen in stukjes. Kinderen wisselen heel erg tussen verlies (verdriet, pijn, gemis,...) en verder gaan (spel, toekomst, plezier, nieuwe dingen). Dit is helemaal oké. Beide bewegingen zijn nodig en waardevol. Zij kunnen erg emotioneel zijn, helemaal in zak en as zitten, en plots weer beginnen voetballen. Dit is heel normaal, het helpt hen om hier mee om te gaan en niet overspoeld te raken. 
• Kinderen rouwen pas als ze zich veilig voelen. Wanneer er erg veel verdriet is in het gezin zal een kind niet altijd starten met rouwen of zijn/ haar verdriet laten zien. Dit omdat de omgeving niet veilig aanvoelt en hij/ zij denkt dat er geen plaats is voor het verdriet. Kinderen zullen hierbij voorrang geven aan het verdriet van volwassenen. Dit wil zeggen dat kinderen veel later of uitgesteld kunnen rouwen, soms komt rouw dan bijv. ook enkel op school tot uiting. 
• Betrekken bij het afscheid. Probeer kinderen zoveel als mogelijk te betrekken bij het naderende afscheid. Bijvoorbeeld: tekenen op de kist, liedjes kiezen, kaarsje branden, ... 
• Creëer ruimte voor emoties. Help hen om emoties te onderscheiden, benoemen, (h)erkennen. Benoem ook wat je zelf voelt, normaliseer dit. Dit kan ook op een creatieve manier of via spel. 
  
• Zorg voor een bekende structuur & fysieke nabijheid. Dagelijkse routines geven houvast en voorspelbaarheid in een erg veranderende wereld. 
  
• Help het kind of de jongeren om een 'zorgbehoefte' te formuleren naar steunfiguren. Stimuleer hen om hun noden uit te spreken. Dit kan je samen met hen in kaart brengen, voorbereiden, formuleren en oefenen. Bijvoorbeeld: Juf, ik ben verdrietig. Als ik verdrietig ben, teken ik graag. Mag ik even tekenen? 
• Heb oog voor psychosomatische klachten. Kinderen en jongeren hebben het vaak moeilijk om gevoelens te uiten via taal. Deze komen dan bijna altijd naar boven in de vorm van fysieke klachten. Hoofdpijn, buikpijn, misselijk zijn, spierpijn,... dit is is geen hersenspinsel, deze pijn is echt aanwezig. Neem deze klachten serieus, (h)erken dit en ga hier mee aan de slag. 
• Gedragsveranderingen herkennen en noteren. Deze kunnen zijn: regressief gedrag (weer bedplassen), agressief gedrag, terugtrekgedrag, aandacht vragen via lastig of negatief gedrag, er-is-niets-aan-de-hand-gedrag, fysieke klachten,... Belangrijk is om deze te herkennen en noteren. Gezien kinderen rouwen in stukjes, en uitgesteld kunnen rouwen kan je gedragsveranderingen op een later moment linken aan een betekenisvol verlies.
• Ieder rouwt op zijn eigen manier, dit is belangrijk. Je hoeft hier niet 'als gezin' door. Het is belangrijk om ook voor jezelf te zorgen, en jouw emoties er te laten zijn.

Begeleiding in nabijheid van, of tussen onze paarden

Paarden zorgen van nature voor rust en ontspanning. De aanwezigheid en de warmte van een paard op zich heeft al een rustgevend en kalmerend effect. Bij paarden kan je heel eenvoudig jezelf zijn en tot jezelf komen. Samen met hen kunnen we ook heel lichaamsgericht aan de slag, waardoor praten niet altijd hoeft. Rouw is uniek en voor iedereen anders, dat begrijpen zij als geen ander.

Begeleiding bij jou thuis

Is buitenkomen voor jou nog moeilijk? Voel je je niet helemaal thuis in de natuur of in de nabijheid van paarden? Is het moeilijk om je te verplaatsen? Het is ook mogelijk dat de begeleiding bij jou thuis doorgaat.

Belangrijke opmerking

Wanneer je op zoek bent naar rouwtherapie of professionele rouw- en verliesbegeleiding, is het belangrijk om na te gaan of de hulpverlener een degelijke, erkende en langdurige opleiding heeft gevolgd. Informeer ook naar welke opleidingen dit precies zijn.

Duidelijke communicatie vanuit de hulpverlener is essentieel: denk aan informatie over gevolgde opleidingen, de locatie, tarieven en de duur van een consultatie.

Lotgenotengroepen of ervaringsdeskundigen in rouw en verlies bieden vooral emotionele steun door erkenning en herkenning. Dit verschilt van professionele therapie, maar beide trajecten kunnen elkaar zeker aanvullen, afhankelijk van jouw behoeften.

Copyright © Alle rechten voorbehouden